Balkon Duvarında Duvara Tırmanıcı Bezelye ve Fasulye Nasıl Yetiştirilir?

Balkonumun kuzeye bakan o boş duvarına yıllarca ne yapacağımı bilemedim. Saksı koysam güneş yetmiyor, raf yapsam boşta duruyordu. Sonunda bir bahar bir kova toprak, iki metre file ve bir tutam bezelye tohumuyla denemeye karar verdim. O yıl bir buçuk metrekarelik bir alandan, aylarca akşam yemeklerine katık olacak kadar taze bezelye ve ayşekadın topladım. Tırmanıcı bezelye ve fasulye balkonda gerçekten işe yarıyor, çünkü bu bitkiler yerde değil havada büyüyor. Zemini değil duvarı kullanıyorsunuz; küçük alanda büyük hasat tam olarak bu demek.

Neden tırmanıcı çeşitleri seçmeliyim?

Baklagillerin iki temel formu var: bodur (çalı) ve sırık (tırmanıcı). Bodur çeşitler 40-50 cm'de kalır, tek seferde toplu ürün verir ve biter. Tırmanıcılar ise 2-2,5 metreye kadar uzayıp mevsim boyunca aralıklı hasat verir. Balkonda yerim kısıtlı olduğu için bu ikinci grup benim için çok daha mantıklı oldu: yatay alanda 30x30 cm yer kaplayan bir saksı, dikeyde iki metrelik bir yeşil perde üretiyor.

Tohum paketini alırken şu ifadelere bakıyorum:

• Sırık fasulye / ayşekadın: Ambalajda "sırık", "yüksek boylu" veya "tırmanıcı" yazar. Ayşekadın en affedici olanı.
• Barbunya (sırık tipi): Tanesi için yetiştirilir, biraz daha uzun süre bekler ama lezzeti başka.
• Şeker bezelye / bahçe bezelyesi: Bezelyenin serin havayı sevdiğini unutmayın; yazın değil, ilkbahar başında ve eylül sonunda ekilir.
• Börülce: Sıcağa ve kuraklığa en dayanıklı gördüğüm baklagil. Güney balkonlar için ideal.

İlk yılınızda ben olsam ayşekadın ile başlardım. Çimlenmesi hızlı, hatası bol affediliyor, yeni başlayanlar için en kolay bitkiler arasında sayılmayı hak ediyor.

Saksı, toprak ve destek sistemi

En büyük hatam ilk yıl küçük saksı kullanmaktı. Fasulye kökü derine gider; 20 cm'lik bir saksıda bitki temmuzda pes etti. Şimdi kullandığım ölçüler şöyle:

Dikdörtgen balkon kasaları duvar dibine çok yakışıyor; 60 cm'lik bir kasaya üç sırık fasulye rahat sığıyor. Toprak karışımını torf ağırlıklı hazır harç + bir miktar bahçe toprağı + elenmiş kompost şeklinde hazırlıyorum. Baklagiller havadaki azotu kendileri bağladığı için aşırı azotlu gübreye ihtiyaç duymaz; bol azot verirseniz yaprak alır, meyve vermez. Saksı ve toprak seçimi konusundaki temel prensipler burada da geçerli: drenaj deliği şart, altına tabak koyup su biriktirmeyin.

Destek için denediklerim arasında en pratiği plastik kaplı çelik file. Duvara iki dübel, arasına gerilmiş file, bitti. Alternatifler:

• Balkon korkuluğundan tavan/üst korkuluğa gerilen dikey sicimler (en ucuz çözüm)
• Üçlü bambu çubukların tepede bağlanmasıyla yapılan wigwam/piramit
• Duvara vidalanmış ahşap kafes (trellis)

Önemli nokta: desteği tohum ekmeden önce kurun. Bitki 30 cm olduktan sonra kök bölgesine kazık çakmak istemezsiniz. Ayrıca desteği duvardan 3-5 cm açıkta tutun; hava dolaşımı olmazsa küllenme kaçınılmaz oluyor.

Ekim, sulama ve yönlendirme

Fasulye tohumunu 3 cm derine, iki-üç santim aralıkla değil, birbirinden 15 cm uzağa ekiyorum. Toprak sıcaklığı 15 derecenin altındaysa tohum çürüyor; ben ilk sıcak günleri beklemeyi öğrendim. Bezelyeyi ise serin havada, mart başında ekiyorum, hatta hafif ayaza dayandığını gördüm.

1. Tohumu ekmeden bir gece ıslak peçete arasında bekletin, çimlenme 2-3 gün hızlanır.
2. Ekimden sonra çıkışa kadar toprak yüzeyini nemli tutun, ama gölletmeyin.
3. Sürgün 15-20 cm olunca sürgünün ucunu filenin ilk gözünden geçirip saat yönünün tersine sarın. Fasulye doğal olarak bu yönde tırmanır.
4. Çiçek döneminden itibaren su miktarını artırın; bu dönemde kurak kalırsa çiçek döker.
5. Haftada bir potasyum ağırlıklı sıvı gübre veya seyreltilmiş kompost çayı yeterli.

Balkonda sulama, açık bahçeden farklı: 20 litrelik saksı temmuz sıcağında günde bir kez su ister, bazen sabah-akşam. Toprağın üst 3 cm'i kuruduğunda sulamak iyi bir ölçü. Rüzgârlı balkonlarda buharlaşma daha hızlı olduğu için toprak üstüne bir parmak kalınlığında saman veya kabuk malç serpiyorum; bu tek hareket su ihtiyacını gözle görülür şekilde düşürdü.

Hasat ve sık yaşanan sorunlar

Fasulyede en sık yapılan hata beklemek. Bakla içindeki taneler dışarıdan belirginleşmeye başladıysa geç kaldınız; kılçık oluşur, lezzet kaçar. Ben baklayı parmak kalınlığına gelince, bezelyeyi de kabuk hâlâ parlak yeşilken topluyorum. Üstelik sık hasat bitkiye "daha çok çiçek aç" sinyali veriyor; iki günde bir gezinmek verimi ciddi biçimde artırıyor.

Karşılaştığım tipik sıkıntılar ve çözümleri:

• Yaprak altında yapışkan yeşil böcekler: Yaprak biti. Basınçlı su ve seyreltik arap sabunu çözüyor.